gora_01 gora_02 gora_03 gora_04
Wiadomości z Polski     |     Wiadomości ze Świata     |     Rozkład PKP     |     Rozkład PKS     |     Rozkład LOT     |     Kursy walut     |     Giełda     |     Lotto     |     Pogoda     |     
BIP

Bircza

 

DZIEJE BIRCZY

Najwcześniej wymienianą w zachowanych materiałach historycznych osadą w dorzeczu Stupnicy jest Bircza. Informacja ta mówi, iż w roku 1418 właścicielami osady byli Iwanko i Łukasz. Wtedy też pojawiła się po raz pierwszy nazwa Bircza, która przetrwała do dnia dzisiejszego. Jej pochodzenie i znaczenie naukowcy tłumaczą dwojako. Według jednych pochodzi ona od węgierskiego słowa birka- czyli owca o krótkiej mocno pokręconej wełnie. Po przekształceniu tej nazwy zgodnie z zasadami polskiej gramatyki i przetłumaczeniu, znawcy tematu otrzymali dosłowne określenie osady - owcza osada. Druga grupa naukowców uważa, że nazwa pochodzi od nazwy topograficznej bier- wzbierać, co wiążą z przepływającą i wzbierającą przez Birczę rzekę Stupnicy.

Przez lata nazwa Bircza przechodziła różne przeobrażenia. W roku 1435 pojawiła się Byrcza, a w 1448 Byercza, natomiast w 1645 Biercza. Należy tu także wspomnieć, iż w roku 1464 nazwę, Bircza próbowano zastąpić Nowybród a przedmieściem Bircza, ale nowa nazwa utrzymała się tylko przez rok (patrz poniżej). Początki Birczy nie są do końca poznane, bowiem z tamtego okresu zachowało się bardzo mało informacji. Wiadomo, iż w 1437 roku Bircza i Lipa należały do powiatu przemyskiego. Świadczy o tym wzmianka w zachowanych dokumentach: Vil-la Byrcza et Lippa. Z roku 1446 pochodzi informacja o pierwszym jej naczelniku, który rozstrzyga spór dotyczący pierwszych mieszkańców osady. Rok później Bircza zostaje nabyta przez Jerzego Matiaszowicza ze Zboisk, którego spadkobiercy przyjmują nazwiska rodowe, wywodzące się od nazwy osady, tj. Bireckich. Matiaszowicz wywodził się z Węgier i posiadał herb, GOZDAWA (białe lilie na czerwonym tle), który z chwilą otrzymania przez Birczę praw miejskich stał się jej pierwszym herbem.

Wraz z nabyciem osady przez nowego właściciela zmienia się także jej charakter. Bircza pierwotnie lokowana na prawie wołoskim, ma teraz nowego sołtysa Jana, który jest zwierzchnikiem wsi lokowanej na prawie niemieckim. W 1464 następuje, wspomniana wyżej, próba zmiany nazwy wsi na Nowybród. Zapewne jest to spowodowane faktem, iż wieś zamieszkują osadnicy z różnych obszarów kulturowych Polski.

Początki wieku XVI są dla mieszkańców Birczy niezwykle tragiczne. W 1524 roku na miasteczko najeżdżają Tatarzy, którzy kompletnie go ograbiają. A kiedy po dwóch latach życie zaczyna wracać do normy, wybucha pożar, który pochłania większość zabudowań. Jednak po tych tragicznych latach Bircza zaczyna rozkwitać, przeżywając swoje najlepsze lata.

W roku 1569 jest już miastem, a nie jak do tej pory miasteczkiem, świadczy o tym zachowany w kronikach zapis: ad-yocatus Civitatis Byercza, co tłumaczymy jako: wójt miasta Birczy. Tego samego roku zostaje powołany urząd siedmiu zaprzysiężonych ławników. A W roku 1597 swoje rządy rozpoczyna pierwszy burmistrz miasta.

Rządy swe wraz z innymi urzędnikami sprawuje w wybudowanym w latach 1579-1585 ratuszu ulokowanym na środku sporej wielkości rynku. Władzę w tym czasie sprawowali głównie bogaci rzemieślnicy. Było to wynikiem gwałtownego rozwoju rzemiosła, głównie włókienniczo-odzieżowego, metalowego, skórzanego i hutniczego. Bircza jest również ważnym ośrodkiem handlu i to zarówno w skali krajowej jak i międzynarodowej. Sławę przynosi jej handel końmi i płótnem. Dodatkowego splendoru dodaje fakt otrzymania przywileju (1647r.) składu wina węgierskiego. Oznacza to, iż kupcy zagraniczni musieli obowiązkowo sprzedawać ten towar właśnie w Birczy. Miasto posiada również przywilej organizowania trzy razy w roku jarmarków (2.1, 29. VI, 4.X) oraz raz w tygodniu w środę targu. Wszystko to w dodatni sposób wpływa na rozwój miasta i poziom życia jego mieszkańców oraz zwiększenie ich liczebności. Do miasta napływa głównie ludność pochodzenia polskiego pojawiają się również Rusini i Żydzi. Należy również wspomnieć, iż ważnym wydarzeniem z tamtego okresu jest rozpoczęcie budowy szkoły (1584 r.), na której czele stanął rektor, oraz budowa szpitala. Pierwsza wzmianka o jego istnieniu pojawia się w zachowanych dokumentach z 1605 roku. Rozwój gospodarczy, wzrost poziomu życia mieszkańców Birczy trwa przez cały XVII w. Jednak początkiem wieku XVIII stabilizacja zostaje zachwiana poprzez ówczesnych jego właścicieli, tj. Kowalskich, Błońskich, Łuczawskich, Humnickich. Ich sprzeczne interesy i plany, co do dalszego rozwoju Birczy, ograniczały w znaczący sposób rozwój gospodarczy miasta. Ludność ubożała z dnia na dzień. Sytuację w gwałtowny sposób pogorszyła (1706 r.) epidemia, która pochłonęła życie znacznej ilości mieszkańców. Kolejny dramat rozegrał się w 1749 roku, kiedy to potężny pożar zniszczył znaczną część zabudowy miasta. Dni świetności Birczy powoli odchodzą w zapomnienie. I tak np. od 1728 roku szkołę, którą wcześniej prowadził rektor, teraz prowadzi organista. W 1797 roku władze miasta ze względu na brak funduszy postanawiają rozebrać budynek szpitala. Sytuacja kryzysowa trwa do wieku XIX. Dopiero Wiosna Ludów i uwłaszczenie chłopów przynoszą stabilizację i poprawę życia w Birczy. Podczas rabacji galicyjskiej w 1864 roku właściciel Birczy Adam Kowalski na czele mieszkańców rozbił zbuntowanych chłopów.

Od połowy wieku XIX Bircza staje się miastem powiatowym (jest to okres zaboru austro-węgierskiego). Mieści się tu sąd grodzki, urząd podatkowy i notarialny. I nawet z chwilą przeniesienia powiatu do Dobromila (dzisiaj na terenie Ukrainy) Bircza nadal stanowi centrum administracyjne regionu. Po zastoju, a wręcz upadku jakie to miasto i okolice przeżyło w wieku XVIII, życie wraca do normy. Świadczy o tym m.in. gwałtowny wzrost ludności. Ich liczba z 944 w 1857 roku wzrosła do 1562 w roku 1886 i nadal wzrastałaby w 1914 osiągnąć liczbę 2156 osób.

I wojna światowa na krótko zatrzymała ten proces. Główne straty poniesiono w trakcie walk o twierdzę Przemyśl w październiku 1914 i od 9 listopada 1914 do 22 marca 1915 roku. Straty wywołane zostały też przez armię niemiecką i austrowęgierską od 30 maja do 2 czerwca 1915 roku.

W dniach 11-12 listopada 1939 trwają walki o Birczę między oddziałami Wojska Polskiego a nacierającymi Wojskami Niemieckimi. Dnia 17 listopada Bircza dostaje się pod władzę radziecką. W wyniku ataku Niemiec hitlerowskich na ZSRR 22 czerwca 1941 roku samoloty niemieckie bombardują obóz żołnierzy radzieckich pod "Kamienną Górą". Bircza zostaje zajęta przez okupanta, następuje formowanie władz okupacyjnych, w których decydujący głos posiadają Ukraińcy. Gestapo rozpoczyna dyskryminację ludności polskiej i żydowskiej. Wśród miejscowej ludności polskiej organizowany zostaje ruch oporu reprezentowany przez Bataliony Chłopskie i Armię Krajową. Z poważniejszych akcji dywersyjnych należy zaliczyć napad na most w Iskani.

Bircza w walce z bandami UPA

Mimo zakończenia działań wojennych reakcje podziemne a szczególnie nacjonalistyczne ugrupowania ukraińskie podejmują walkę z władzą Ludową. Region Birczy znajduje się w zasięgu działań UPA, które nie chcą normalizacji, walczą o "Samodzielną Ukrainę" w tzw. "Zakerzońskim Kraju".

Odbudowa zniszczeń wojennych.

Ludność Birczy po odzyskaniu niepodległości podejmuje odbudowę zniszczeń wojennych. W dniu 20 listopada 1945 roku banda UPA dokonuje napadu na posterunek MO w Wojtkowej. Zostaje zabitych 15 milicjantów i 20 cywili.

Napady UPA na polskie wsie.

W nocy z 15 na 16 czerwca 1945 roku banderowscy napadają na wieś Łodzinkę Górną w Gminie Bircza gdzie palą budynki mieszkalne, gospodarcze, niszczą mienie i dobytek ludności. Giną mieszkańcy wsi.

Pierwszy napad na Birczę.

Kureń "Podkarpacie" pod dowództwem "Pruta" i okolicznych oddziałów dokonuje w dniu 22 października 1945 roku napadu na Birczę, zginęło szereg żołnierzy WP z 28 p.p.

Napad UPA na Kuźminę.

22 października 1945 roku banda "Burłaha" napada na sztab 30 p.p. i samodzielne oddziały pułkowe w Kuźminie. Posterunek MO w Birczy melduje, że w okresie od 29 września do 6 października 1945 roku w Kotowie, Jaworniku, Żohatynie bandy spaliły 143 gospodarstwa.

Drugi napad na Birczę.

29 listopada 1945 roku banda UPA z sotni "Burłaka" napada na Birczę. W miasteczku stacjonował w tym czasie oddział 17 dywizji piechoty. W wyniku walk spalono kilkanaście zabudowań w Starej Birczy i sąsiednich wsiach, Birczy Starej, Boguszówce, Hucie Brzuskiej, Rudawce.

3 grudzień 1945 roku.

Pluton operacyjny dowodzony przez ppor. F. Bielaha udał się w okolice Birczy na 7-dniową akcję przeciwko UPA. Zabito w czasie walk 16 banderowców, 2 raniono, 30 aresztowano i przekazano do dyspozycji władz radzieckich. Oddziały LWP przeprowadziły w rejonie Birczy śmiałe operacje wojskowe. W wyniku dwóch niszczących działań w Lachowie i Łomnej zlikwidowano dwie silne bandy ukraińskich nacjonalistów. W Lachawie w wyniku starcia banderowcy stracili 56 zabitych i 12 jeńców.

6/7 styczeń 1946 roku.

Trzeci napad na Birczę rozpoczął się o 2:30 i trwał do 8 rano. Uczestniczył w nim Kureń "Konyka" sotnie "Zgruba" i "Orshiego". W wyniku z tego rozpoznania ze strony UPA, kontraktu dwóch batalionów WP 28 p.p. 30 p.p. napad odparto. Straty WP 8 zabitych żołnierzy UPA poniosło straty 140 zabitych, do niewoli wzięto 12 banderowców.

W nocy z 6 na 7 stycznia około godziny 3:00 bandy UPA uderzyły jednocześnie ze wszystkich stron na Birczę. Banderowcy byli tak pewni swojego zwycięstwa, że szli wielkimi masami czyniąc przy tym wielki hałas w celu zastraszenia załogi Birczy. Dla lepszej orientacji po drodze zapalili kilka budynków na skrajach miasteczka. Spotkała ich przykra niespodzianka i garnizon okazał się nie tylko silny, ale i czynny. Pierwszy atak bandy został odparty ogniem broni maszynowej, z dużymi stratami dla banderowców. Zaskoczeni i wściekli na skutek poniesionych strat banderowcy uderzyli powtórnie na Birczę i znów na przedpolu zatrzymał ich silny ogień. Zaczęta walka ogniowa trwała do Świtu. (D. Ginalski)

14 stycznia 1946 roku.

Dowódca 9 DP dokonał w Birczy przeglądu oddziałów i udekorował odznaczeniami najdzielniejszych podoficerów i szeregowców za odwagę ukazaną w walce.

10 wrzesień 1946 roku.

Spalenie przez Sotnię "Kryłacza" wsi Witryłów, Łodzina i Głowńcza powiat Przemyśl. W walce z bandami UPA w rejonie Birczy na terenie dawnego powiatu przemyskiego poległo: żołnierzy WP- 167

Milicjantów, funkcjonariuszy- 57 ORMO, członków milicji Pomocniczej- 18

28 Pułk Piechoty- Zginęli w obroni Birczy:

kpt. Hryniewicz Witold, sierż. Polak Stanisław, kpr. Chynuk Jan, kpr. Ryndziewicz Aleksander, szer. Bohdanowicz Władysław, szer. Cieszko Konstanty, szer. Nowak Aleksander, szer. Ugarenko Piotr, plut. Stacewicz Czesław, st. sierż. Pietkun Piotr, szer. Nowak Zygmunt, st. szer. Skrzypczyk Józef, szer. Bartóg Jan, sierż. Bury Jan, szer. Cholewiński Tadeusz, szer. Dobrowski Bogdan, szer. Cieślik Henryk

Funkcjonariusze MO i ORMO polegli w latach 1944- 1947 w regionie Birczy:

Kalinowski Antonii, Kalinowski Jan, Kalinowski Stanisław Michalski Aleksander, Nachman Albin, Oleniach Andrzej, Pank Zbigniew, Penlakowski Józef, Polaczek Władysław, Rodzeń Dominik, Flader Wincenty, Kołcz Tadeusz, Olejarz Władysław, Kasimor Stefan, Linczowski Jan

W obronie referendum.

W czasie głosowania w rejonie Birczy znajdowały się liczne bandy, które chciały odebrać urny z głosami. Około godziny 20 urny zostały zabrane z Birczy samolotem i dostarczone do Przemyśla. Samolot został silnie ostrzelany przez biwakujących w lesie banderowców, którzy domyślali się celu tego lotu. (D Ginalski str. 331)

Społeczeństwo Birczy uczciło pamięć poległych żołnierzy, milicjantów, ormowców poprzez wystawienie pomników. Dużej pomocy w rozgromieniu band UPA udzieliły Oddziały Armii Radzieckiej. Wielu oficerów Armii Radzieckiej walczyło w polskich jednostkach wojskowych spełniając poważna funkcje kierownicze jak np.: płk Pepko, płk Aleksander Wygnański, mjr Jacenko i mjr Teodor Czenkaszyn.

 

Rozwój Birczy w Polsce Ludowej.

W Polsce Ludowej Bircza doprowadzona do zniszczeń, odbudowuje się. Powstają nowe bloki mieszkalne, rozwija się sieć usług. Bircza otrzymuje Ośrodek Zdrowia, Aptekę, Przychodnię Weterynaryjną, Przedszkole. W dawnym bulwarze mieści się od kilku lat internat. Funkcjonuje zakład mleczarski, piekarnia. Z zakładów na uwagę zasługuje POM specjalizujący się w naprawie i produkcji sprzętu rolniczego (przyczepy) oraz cegielnia. Po 1972 roku Bircza jest siedzibą Gromadzkiej Rady Narodowej, od 1973 siedzibą Gminy. W latach 1970-76 wybudowano nowy Dom Kultury, w którym mieści się siedziba GOK z Kinem i Salą Muzealną.

INTERmedi@
Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego
Podkarpacki System e-Administracji Publicznej
Kamera internetowa Rynku w Birczy      (logowanie jako użytkownik anonimowy)
Interaktywna Mapa Turystyczna Gminy Bircza
System Informacji Przestrzennej Gminy Bircza
Wykonanie prac pielęgnacyjnych i zabezpieczających na pomniku przyrody przy ul. Ojca Św. Jana Pawła II
Baza firm
Skargi i wnioski
Centrum Informacji Natura 2000
ePUAP
wtorek, 30 maja 2017
150 dzień roku
pn wt śr czw pt so nd
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31        
imieniny
Ferdynanda, Gryzeldy, Zyndrama
Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
Gmina Bircza, Jana Pawła II 2, 37-740 Bircza, pow. przemyski, woj. podkarpackietel.: 48 166 72 60 91, fax: 48 166 72 53 41, email: sekretariat@bircza.pl, http://www.bircza.plNIP: 795-23-08-157
Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8 Strona zgodna z WCAG 2.0 AA
projekt i hosting: INTERmedi@
zarządzane przez: CMS - SPI
Niniejszy serwis internetowy stosuje pliki cookies (tzw. ciasteczka). Informacja na temat celu ich przechowywania i sposobu zarządzania znajduje się w Polityce prywatności.
Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie informacji zawartych w plikach cookies - zmień ustawienia swojej przeglądarki.
x